NATUURLIJK TUINIEREN * Bladluizen, ze zijn er weer! Zo eind april, begin mei zie je ze ineens overal zitten: witte, bruine en zwarte beestjes in met name bloemknoppen. Ze scheiden een plakkerig goedje uit en je planten zien er viezig uit. Ajakkes! Wat nu? Ik vertel je wat je kunt doen, zonder dat je hoeft te grijpen naar akelige middeltjes.

Er zijn zwarte, groene en witte bladluizen. Ze komen zelf aanvliegen in je tuin en gaan op zoek naar een plant waarop ze zich makkelijk kunnen vestigen. Net als rupsen hebben ze ook vaak waardplanten. Ze eten plantsappen, die ze op bloemknoppen of vlak daaronder vinden, maar je ziet ze ook wel op plantwortels. Horror-idee: luizen kunnen zichzelf klonen, en zich zo razendsnel vermeerderen. Whaaa…

Ik laat je hier zien welke beestjes je bladluizen graag komen opvreten en wat er voor spektakel te beleven is rondom bladluizen.

Als bladluizen op planten zitten die met bestrijdingsmiddelen zijn behandeld, dan is hun honingdauw giftig en dus schadelijk voor alle dieren die ervan leven. Dus liever bestrijd je ze juist met die dieren die bladluizen eten en lok je die naar je tuin.

TIP Koop sowieso biologisch gecertificeerde planten (met het SKAL-logo, check dit altijd, sommige plantverkooppunten zeggen wel ‘biologisch’, maar klopt dat helaas niet). Deze zijn gegarandeerd vrij van synthetische bestrijdingsmiddelen, waardoor de bladluizen op die planten veilig vogel- en insectenvoer zijn zonder nare bijsmaak.

1. Regel natuurlijke bestrijders van bladluizen

Een natuurlijke tuin trekt leven aan en dus ook de dieren die bladluizen op hun menu hebben:

• Mussen en mezen eten luizen zo van de takken en voeren ze ook aan hun jongen. Gisteren zag ik een huismus landen in een klimroos en zich heerlijk tegoed doen aan de witte beestjes…
• Hooiwagens
• Oorwormen
• Gaasvlieg-larven
• Zweefvliegen en sluipvliegen
• Lieveheersbeestjes en hun larven
• Mieren

In al mijn tuinblogs op deze site en in mijn tuinboeken leg ik uit hoe je ze naar je tuin lokt: met name door lekker veel bloeiende en vooral inheemse planten in je tuin te zetten en nestelgelegenheid te maken.

Hooiwagen

Je ziet ze tussen planten of onder stenen, of gewoon in de zon. Hooiwagens hebben acht lange poten en
behoren dan ook tot de spinachtigen. Je kunt ze verwarren met de trilspin, die langpotige spin in plafondhoekjes in huis. Maar … hooiwagens zijn geen spinnen. Hun lijf is één geheel, hun bovenlijf en onderlijf zijn vergroeid. In tegenstelling tot spinnen hebben ze maar twee ogen, geen gifklieren
en kunnen ze geen webben weven. Hooiwagens zijn alleseters en echte opruimers.
Ze gaan met name ’s nachts op zoek naar prooi, aas en rottend plantmateriaal.

Als hooiwagens worden aangevallen en moeten vluchten, dan kunnen ze zomaar een poot laten vallen. Die blijft dan nog na bewegen om de aanvaller te verwarren. De poot groeit later weer aan. Het tweede paar poten vanaf de hooiwagenkop functioneert ook als voelsprieten, om geuren of bewegingen op te pikken.

Hooiwagens zijn kannibalen, want ze vreten soms elkaar op. Daarnaast eten ze dus bladluizen en ook dode en rottende plantdelen, aas, bladluizen en talloze insecten (levend of dood). Zelf worden ze gegeten door: spinnen en tuinvogels.

Zweefvlieg

De meeste larven van de zweefvlieg eten bladluizen. Dit insect heeft een geel achterlijf met zwarte dwarsstreepjes en lijkt op een wesp, want hij kan ook irritant zoemen en even om je heen gaan hangen. Dat heet mimicry, als dieren het uiterlijk hebben van een ‘gevaarlijkere’ soort.

Oorworm

Het is geen worm en hij kruipt niet in je oor. De oorworm is een slank, donkerbruin glanzend diertje met
tangetjes aan het achterlijf. Onschadelijk voor de mens, soms helaas hinderlijk knagend aan bloemen,
planten en zachte vruchten en aan enveloppen in de brievenbus.
In de zomer zitten ze overal in de tuin op donkere, vochtige plekken. Het vrouwtje paart vlak voor de winter. In het voorjaar legt ze een hoopje van enkele tientallen eitjes in de grond. Ze likt de eitjes schoon
en bewaakt het nest. Als de eitjes zijn uitgekomen, gaat ze voedsel halen dat ze eerst opeet en in het nest uitbraakt.

De tang is een verdedigingswapen waarmee ze net als een schorpioen een (aandoenlijke) dreighouding aannemen. Volwassen oorwormen kunnen vliegen, maar doen dat bijna nooit.

De oorworm eet nog meer, naast bladluizen: springstaarten, mijten, kleine slakjes, aas, rupsen, insecteneitjes, eitjes van spinselmotten in fruitbomen, bladvlooien, plantresten, schimmelsporen,
mossen, zaden en dahlia’s. Zelfs dierlijk materiaal dat in ontbinding is. Zo verteren ze een grote hoeveelheid tuinafval tot humus. Zelf worden ze gegeten door: zoogdieren zoals de egel, amfibieën, sluipvliegen, spinnen, eksters, gaaien, spreeuwen en mezen.

Gaasvlieg

Gaasvliegen zijn herkenbare, tere, bleekgroene insecten met glazige, generfde vleugels. Eigenlijk zijn het geen vliegen, maar behoren ze tot de vliesvleugeligen. Bijzonder zijn verder de uitpuilende, goudglanzende ogen aan weerszijden van de kop. De larven zijn belangrijke natuurlijke bestrijders van insectenplagen. Het is daarom belangrijk om gaasvliegen goede overwinterplaatsen te bieden met dor blad, overhoekjes en struikgewas, of gaasvliegkastje of plantenpotjes met stro. Bloeiende planten helpen de volwassen gaasvliegen aan voedsel.

De larven jagen op bladluizen, trips, spint, mijten, keverlarven en (processie)rupsen. Ze kunnen wel
500 luizen eten tijdens hun ontwikkeling. Volwassen gaasvliegen leven van stuifmeel, nectar en honingdauw. Zelf worden gaasvliegen en hun larven gegeten door: vogels, kikkers en insectenetende zoogdieren.

Lieveheersbeestje

Deze rode kever met zwarte stippen is een van de charmeurs van de tuinjungle. Mensen zijn altijd verheugd als ze hem zien. Maar… dit schatje is een nietsontziende jager, die wel honderd bladluizen per dag opvreet. In april kruipen lieveheersbeestjes uit hun winterverblijf. De vrouwtjes leggen verticale gele eitjes bij elkaar onder een plantblad. De larven komen uit in mei en juni. Ze zien er wat apart uit, die zwart-oranje geribbelde en stekelige langgerekte beestjes, waardoor mensen zich vaak afvragen wat voor insect dat toch is.

Volwassen kevers hebben een rond, glanzend schild. Dat zijn de voorvleugels. Die vallen over de delicate achtervleugels waarmee ze vliegen.

Leuk om te weten over lieveheersbeestjes:

• Het rode schildje zou alarmerend moeten werken, maar als een vogel het toch waagt een lieveheersbeestje op te pikken, dan scheidt het een gele vloeistof uit die onaangenaam smaakt. Dit heet reflexbloeden.

• Het veelkleurig Aziatisch lieveheersbeestje dat in vele variaties en gedaantes voorkomt, is ooit als biologische luizenbestrijder naar Europa gehaald en vormt nu een plaag. Het valt het inheemse lieveheersbeestje aan en draagt een schimmel bij zich waar het inheemse lieveheersbeestje niet tegen kan. Je herkent deze soort aan de zwarte ‘M’-vorm (of W, afhankelijk vanuit welke richting je kijkt) op het halsschild – boven de kop.

• Het aantal stippen heeft niets te maken met de leeftijd.

Lieveheersbeestjes per post

Het is toch bijna bizar is dat je natuurlijke bestrijders moet bestellen per post, om een onbalans in plaagdieren in je tuin te lijf te gaan, omdat er te weinig insecten zijn. En dat komt grotendeels door de synthetische middelen die de mens inzet om plagen weg te krijgen, terwijl die alle levende wezens aantasten… Ik raad de podcast Red de Lente en het boek Het Pesticidenparadijs van Dirk de Bekker aan voor meer achtergrondinformatie.

Heb geduld, als je tuin in balans is, moeten de vijanden vanzelf alle bladluizen soldaat maken. Helaas was in mijn tuin nog maar één vijfstippelig lieveheersbeestje gesignaleerd die in z’n eentje de dagkoekoeksbloem vol zwarte bladluis moest zien te managen.

Mijn tuin is groen, gevarieerd en ecologisch ingericht. Toch zie ik verdrietig dat er ook dit jaar steeds minder insecten zijn en zodoende ook weinig lieveheersbeestjes, maar er zijn wél enorm veel bladluizen. Aangezien ik veel rozen in de tuin heb staan, en daar langzamerhand allerlei bladluizen op zag belanden, net als op de dagkoekoeksbloem, besloot ik op het aanbod van Rootsum in te gaan voor een samenwerking op Instagram. Ik kreeg een pakketje met tweestippelig lieveheersbeestjes (Adalia bipunctata) met de post: 25 kevers en 100 larven. Dat zijn inheemse lieveheersbeestjes. De volwassen kevertjes zijn de helft kleiner dan z’n neef, het genoemde vijfstippelige exemplaar (Coccinella quinquepunctata) dat ik al zag zitten in mijn tuin.

In het westen en noorden van Nederland komen vooral rode exemplaren voor en in het oosten en zuiden vooral zwarte kevers. Zwarte kevers warmen sneller op en kunnen dus eerder actief zijn, ik zag bij mijn zending één zwarte zitten. De Adalia bipunctata is actief van de lente tot het einde van de zomer. In deze periode plant ze zich voort en voedt ze zich actief met bladluizen. Vanaf september-oktober zoekt ze een
schuilplaats om te overwinteren, zoals muurspleten, raamkozijnen of boomschors of snoeistapeltjes in een hoekje, waar ze in groepen de winter doorbrengt, voordat ze in het volgende voorjaar opnieuw actief wordt.

Transport is essentieel is bij het verzenden van levende organismen. Elke stap in de logistiek is afgestemd op strikte leveringstermijnen en om ervoor te zorgen dat de lieveheersbeestjes en larven in perfecte staat bij de eindklant aankomen. Deze ‘postorder-lieveheersbeestjes’ zijn van maart t/m oktober in je tuin of kas uit te zetten, rechtstreeks op de plant waar de bladluizen zitten. Liefst doe je het op dezelfde dag dat je je pakket hebt ontvangen, in de avond, dan vliegen ze minder snel weg en heb je ook meer lans dat ze eitjes afzetten in jouw tuin: zo kan de populatie in jouw tuin groeien. Je kunt ook larven bestellen, en die vliegen uiteraard niet weg en zullen groot groeien in je tuin. De larven zodra ze wat groter zijn op jacht naar bladluizen. Vervolgens vervellen ze een aantal keer. Zo groeien ze steeds een maatje meer. Uiteindelijk worden ze in juli een pop, waar ze na een week uitkomen. En dan gaat de ‘circle of life’ weer door.

Bestellen: krijg 10% korting op de aankoop van larven van lieveheersbeestjes via Rootsum met promotiecode KATJA, deze is actief tot en met 30 juni 2026.

2. Volg de soap van bladluizen, mieren en lieveheersbeestjes

Pak een vergrootglas en ga eens kijken naar de real life soap van de bladluizen in je tuin. Spektakel! Horror!

Luizen zijn vaak doorzichtig, of juist heel grauw en bestoft, of zwart. Fascinerend is de geboorte van een luisje (nimf), dat prikt meteen met z’n zuigsnuit in de plant en vervelt vier x tot een volwassen luis. Die schilfertjes die je ziet, zijn hun oude velletje. Een vrouwtje kan tussen de 40 en 100 nakomelingen baren.

Vaak komen er mieren om de luizen te ‘verzorgen’. Luizen zuigen plantensap op, dat ze via hun spijsvertering als zoetigheid uitscheiden: honingdauw. En precies daar is het mieren om te doen. Ze tikken even met hun voelsprieten op de luis, het commando voor de luis om een druppel gesuikerde luizenplas uit te scheiden. Deze ‘luizenmelk’ is het belangrijkste voedsel voor volwassen mieren. Mieren hebben een hele luizenmelkorganisatie opgezet, waarbij ze de luizen tam maken. Op die manier hebben ze controle over alle luizen in de tuin en beperken ze de aantallen. Misschien is de film The Matrix hier wel door geïnspireerd…

Zo gaan mieren te werk:

• Ze hangen luizen met de zuigsnuit aan een plant.
• Ze ‘melken’ ze.
• Ze transporteren de honingdauwdruppels naar het nest, waar het onderling wordt verdeeld.
• Ze poetsen de luizen schoon.
• Zodra er een luizeneter op de loer ligt, zoals een lieveheersbeestje, wordt die aangevallen.
• Als luizen vleugels krijgen, zodat ze zich zelfstandig zouden kunnen verkassen, worden deze door de mieren afgebeten.
• Als de luizenkudde te groot is geworden, wordt het teveel aan luizen als eiwitrijk voedsel afgevoerd naar de mierenlarven.
• In de herfst worden enkele stammoeders van de luizen door de mieren meegenomen het nest in. Die worden gedurende de winter verzorgd en in het voorjaar weer aangehaakt bij een plant.

Zodra je een lieveheersbeestje ziet naderen, zie je ook gelijk de mieren een defensieve houding aannemen en die grote vreetzak wegjagen.