Welke distels wil je in je tuin, en welke absoluut niet?

WILDE TUIN * Mag ik een lans breken voor de distel? In mijn tuin staan een paar speerdistels. Die waren komen aanwaaien, en ik heb ze expres laten staan. Ze zitten vól zoemend leven. Tijdens het natuurdwalen in de Maasduinen en Maasheggen zag ik drie soorten distels en hier in het voedselbos staat er nog een. Allemaal bomvol zweefvliegen, wantsen, bijen, hommels, vlinders. Maar: niet alle distels wil je in je tuin. Welke distel laat je staan en… welke absolúút niet…?

Distels zijn vaak verguisd, zelfs fanatiek bestreden. Maar ga er met je neus bovenop hangen, dan zie je zowat op elke bloem wel een beestje. Distels produceren giga veel nectar en pollen, en de bloemen zijn zo gebouwd dat heel veel verschillende insecten er makkelijk bij kunnen. Op een zonnige middag kun je vele vlinders, bijen en hommels, zweefvliegen, vliegen, kevers en wantsen, maar ook mieren op distels zien. Na de bloei is de distelpluis, of eigenlijk het zaad dat daaraan hangt, een voedselbron voor vogels, in het bijzonder de putter, ofwel: distelvink.

Vier bekende distelsoorten

Er bestaan verschillende distels. Vier soorten die ik afgelopen week zag floreren:

Speerdistel (Cirsium vulgare)
Kale jonker (Cirsium palustre)
Kruldistel (Carduus crispus)
Akkerdistel (Cirsium arvense)

Het verschil tussen Cirsium en Carduus

Dit zit ‘m in een botanisch detail: het pluis op de zaden. De naam Cirsium komt van het Griekse woord kirsos, wat ‘gezwollen ader’ of ‘spatader’ betekent. In de oudheid werden deze distels namelijk als medicijn gebruikt tegen dat soort kwalen. Als je het donzige zaadpluis van dichtbij bekijkt, zie je dat de haartjes vertakt zijn, zoals piepkleine veertjes. Daarom heten deze distels ook wel vederdistels.

Het Latijnse Carduus betekent simpelweg distel. Het zaadpluis van deze distels (de kruldistel dus in dit geval) heeft gladde, rechte haartjes, als van een kwastje.

Speerdistel (Cirsium vulgare)

Symbool van Schotland

Deze distel is al eeuwenlang het nationale symbool van Schotland. Volgens de legende dankt Schotland zijn vrijheid aan de distel. In de vroege middeleeuwen probeerde een leger van Noorse Vikingen ’s nachts een verrassingsaanval uit te voeren op de Schotten. Om zich geruisloos te verplaatsen, trokken de Vikingen hun laarzen uit en slopen ze blootsvoets door het donkere landschap. Wat ze niet wisten, was dat het veld vol stond met speerdistels. Een van de Noorse krijgers stapte op een distel en slaakte een luide kreet van de pijn. De Schotten werden wakker, sloegen alarm en wisten de aanval met succes af te slaan. Sindsdien eert Schotland de distel als beschermer van het land.

Kale jonker (Cirsium palustre)

Kale Jonker - distel — Een liefhebber van vochtige grond. Ondanks de naam ‘kaal’ is de stengel juist dicht bezet met zachte stekels en de wel prikkerige bladeren hebben zachte haren, met daarbovenop donkerpaarse bloempjes aan stelen met donkerpaarse details. Ranke plant vergeleken met de andere distels. De rozet is ook imposant donkerpaars. Tweejarig.

Kruldistel (Carduus crispus)

Akkerdistel (Cirsium arvense)

Akkerdistel: jarenlang iIlegaal

Het is moeilijk voor te stellen, maar tot voor kort gold in Nederland en Vlaanderen nog de zogenaamde Distelverordening. Dit was een wettelijke verplichting die landeigenaren en boeren verplichtte om met name akkerdistels op hun grond te bestrijden vóórdat ze in het zaad schoten. Uit de Flora van Nederland: “Akkerdistel kan soms hele oppervlakten bedekken en is voor de landbouwer een gruwel.” Hun ondergrondse wortelstelsel breidt zich met lange uitlopers horizontaal in alle richtingen uit en vertakt zich. Op diverse plekken duiken wortels de diepte in tot wel meer dan twee meter, en vandááruit schieten dan weer her en der stengels omhoog. Eruit steken, dat is geen optie, want: “Uit stukjes wortel of stengel kunnen weer nieuwe planten regenereren. Ploegen, frezen of verwijderen met een disteltang helpen niet om de akkerdistel weg te krijgen uit een perceel, omdat afgebroken stukken weer nieuwe planten opleveren. Alleen uitputting door stelselmatig een aantal jaren te maaien, kan de plant klein krijgen.” Dat je het maar weet…

De provincie of gemeente handhaafde daarom een Distelverordening. Als je niet aan de maaiplicht voldeed, riskeerde je een boete of kwamen de autoriteiten de distels op jouw kosten maaien. In Zeeland staat de distelverordening nog altijd actuele Omgevingsverordening. Daar geldt de maaiplicht nog steeds voor akkerdistels die direct grenzen aan landbouwgronden, binnen een straal van 30 meter. In Vlaanderen was de distelbestrijding heel lang federaal en streng geregeld via een oud Koninklijk Besluit. Na jarenlang juridisch getouwtrek is de algehele bestrijdingsplicht daar definitief geschrapt.

De verordening is geschrapt omdat de overheid een grote schoonmaak heeft gehouden om duizenden verouderde, bureaucratische en bijna onuitvoerbare regels te schrappen. De distelverordening werd gezien als een schoolvoorbeeld van een achterhaalde ‘betuttelwet’. Handhaving kostte ook te veel tijd en geld: ambtenaren moesten letterlijk het veld in om te controleren of een distel wel op tijd was gemaaid. Men ging uit van goed ‘noaberschap’: dat je als boer zelf wel zorgde dat je buurman geen akkerdistelzaad op z’n akker kreeg, en andersom.

Naast de gruwelijke uitbreidingsdrift van de akkerdistel is de Distelverordening ook nog terug te voeren op de gezondheid van de boer. Omdat ze vroeger nog veel met de hand moesten wieden en oogsten, veroorzaakten de scherpe distelnaalden vaak wondjes, die in combinatie met dierlijke mest konden leiden tot erger. Inmiddels is dat verleden tijd.

Maar wat ook bleek: in de praktijk werden niet alleen de akkerdistel, maar ook andere distelsoorten of planten die erop leken, zoals knoopkruid, per ongeluk vernietigd. Terwijl het besef groeide dat al deze planten een vitale sleutelrol spelen in het ecosysteem. Natuurorganisaties kaartten aan dat een wettelijke plicht om een van de belangrijkste nectarbronnen voor insecten uit te roeien, haaks stond op het natuurbeleid en de zorg voor biodiversiteit.

Voor landbouwers schijnt het voorkomen van akkerdistels soms nog wel te zijn gekoppeld aan bepaalde randvoorwaarden voor Europese landbouwsteun.

Distels in je tuin, een goed idee?

LET OP: De woekerende akkerdistel laat je dus liever over aan ruige natuurgebieden en de bermen, omdat die dus echt je hele tuin kan overmeesteren!

De drie andere genoemde distels (speerdistel, kruldistel, kale jonker) verdienen zéker een plaats in de wilde(re) tuin. Ze dragen de lokale biodiversiteit op hun stekelige schouders en hebben bovendien geweldige looks. Dus heb je een hoekje over voor zo’n flinke jongen, laat ‘m groeien en bloeien, en verwonder je over al dat leven dat hij aantrekt.

De speer- of kruldistel verdienen staat goed achterin de border en de kale jonker kan als showstopper bij de wadi of op een andere vochtige plek.

Goed te weten: deze tweejarige distelsoorten zijn pioniersplanten. Ze duiken op zodra de grond verstoord is, dus na het veranderen van een tuin, graafwerkzaamheden of verbouwingen, of plekken waar plotseling veel stikstof vrijkomt. Dankzij hun diepe penwortels fungeren ze als natuurlijke bodemverbeteraars: ze breken harde, verdichte grondlagen open en halen mineralen van diep uit de grond naar boven. Op een gegeven moment verdwijnen ze gewoonweg weer uit je tuin, omdat de grond is gestabiliseerd.

Uitzaaiende pluizen van de distel

Als je bang bent voor uitzaaien, dan kun je de pluizen weghalen, maar bedenk wel: de zaden zijn voer voor vogels als de putter, en ik zie volgens mij in mijn tuin ook de mussen er op af duiken als ze eenmaal op de grond liggen. Dus hoe hou je distels dan in toom? Check in het late najaar en de vroege winter de tuin op distelrozetten: staan die op plekken waar uiteindelijk een enorme stekelige plant onhandig of niet fraai is, dan steek je ze daar gewoon weg en verknip je ze tot mulch. Wel ff stevige handschoenen aandoen…

Distelweetjes

Niet elke distel is een distel…

De mariadistel en de kogeldistel zijn samen met de kardoen en de artisjok van de tak van de echte distels (de tribus Cardueae).
De melkdistels behoren tot de tak van de lintbloemigen (de tribus Cichorieae), waartoe o.a. ook de paardenbloem en cichorei behoren.
De kruisdistel (zoals de blauwe zeedistel of de veldkruisdistel) is botanisch gezien geen distel, hij behoort tot de schermbloemenfamilie (Apiaceae).
De kaardenbol (Dipsacus) is ook geen distel.

De distel’hofhouding’

Verschillende dieren danken hun naam aan de distel: de distelvink (putter) die zijn snavel heeft aangepast om olierijke distelzaden te kunnen eten, de distelvlinder die de plant specifiek nodig heeft als waardplant voor haar rupsen en insecten als de distelgalboorvlieg, distelaardvlo, distelboktor en distelsnuitkever waarvan de larven in de stengels, wortels of bladeren leven en eten.
In Canada zetten ze de distelboorder (Hadroplontus litura), een snuitkevertje, in als biologische bestrijder van de akkerdistel.