BREDE WELVAART * Wat heeft een schoolplein met welbevinden te maken? Nou, een grijze tegelvlakte niet zoveel, maar een groen schoolplein is enorm belangrijk voor kinderen. Ze spelen er meer en creatiever, er is minder sociaal gedoe en hun zintuigen worden meer aangesproken. Allemaal goed voor zowel de fysieke als de mentale ontwikkeling. Ik noem de elementen waarmee je een schoolplein kunt vergroenen, die positief zijn voor de leerlingen én bovendien ecologisch bijdragen.
Momenteel volg ik een opleiding die is gericht op Brede Welvaart. Dat gaat naast ‘gewone welvaart’, die vaak wordt geassocieerd met geld en inkomen, juist ook om zaken als gezondheid, onderwijs, milieu en leefomgeving, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en veiligheid. Daarbij wordt rekening gehouden met de kwaliteit van leven in het ‘hier en nu’, maar ook de effecten op het welzijn van elders (wereldbewoners en natuurontwikkeling op andere plekkens) en later (toekomstige generaties).
Het is de bedoeling om al deze aspecten mee te nemen als je beslissingen maakt en plannen gaat uitvoeren vanuit overheid, organisaties en bedrijfsleven. Ook als individu zou je je beslissingen op basis van deze elementen kunnen baseren. In deze nieuwe serie belicht ik onderwerpen die raken aan mijn missie en het Brede Welvaart-thema’s die ik voor mezelf vertaal naar: groen en natuur om je gezond in te voelen, zowel mentaal als fysiek.
Dat begint uiteraard al bij kinderen. Groene speelpleinen zijn bijvoorbeeld een essentiële motor voor een gezonde ontwikkeling. Natuurlijke speelomgevingen dagen kinderen uit om te bewegen, prikkelen de fantasie en verminderen aantoonbaar stress en: verminderen sociaal ‘gedoe’ en dus ook pestgedrag. Het is een actueel onderwerp. Zojuist verscheen het boek Speelnatuur in tuin en stad van Denise Enthoven bij de KNNV Uitgeverij en er zijn steeds meer hoveniersbedrijven gespecialiseerd in natuurlijke speelpleinen.
Spelen op tegels en asfalt?
De meeste schoolpleinen in Nederland bestaan nog altijd uit tegels, zelfs asfalt (hu!) en een paar stootvaste speeltoestellen. Functioneel, makkelijk te onderhouden en overzichtelijk. Maar ook vlak, saai en bij regen staat het gauw onder de plassen water. Kinderen die op zo’n plein spelen, bewegen wel, maar ontdekken weinig, want er zijn weinig creatieve prikkels. De ruimte biedt weinig om te onderzoeken, niets om aan te raken en ook merk je nauwelijks iets van de seizoenen.
Dat is opvallend, want buiten het schoolplein groeit de aandacht voor groen in de leefomgeving juist enorm. Gemeenten investeren in klimaatadaptatie, woningcorporaties vergroenen binnenterreinen en particulieren breken tegels uit hun tuin. Maar de plek waar kinderen vijf dagen per week meerdere uren doorbrengen, blijft in veel gevallen een grauwe stenen vlakte. Terwijl onderzoek aantoont dat groene buitenruimtes het concentratievermogen, de motorische ontwikkeling en het sociale gedrag van kinderen positief beïnvloeden.
Waaruit bestaat zo’n groen schoolplein?
1. Integraal ontwerp en onderhoudsplan
Of het nu gaat om een veilige ontdekplek voor de allerkleinsten of een uitdagende omgeving voor jongeren, met de juiste gelaagdheid in beplanting kun je een fijne, biodiverse plek creëen waar generaties lang gespeeld en geleerd of verbleven (‘gehangen’) kan worden. De aanleg vraagt om een ontwerp dat rekening houdt met waterafvoer, zonnestand, veiligheid en de leeftijdsopbouw van de gebruikers. Beplanting moet robuust genoeg zijn om dagelijks intensief gebruik te doorstaan en reken maar dat kinderen en jongeren olifantenpaadjes zullen maken, dus ook daar moet je rekening mee houden. Niveauverschillen moeten uitdagen, zonder dat ze gevaar opleveren.
Een bedrijf als Donker Groep werkt vanuit drie divisies aan groene schoolpleinen, van het ontwerp tot de aanleg én daarna het ecologisch beheer na oplevering. Die integrale aanpak voorkomt dat het plein er na een jaar verwilderd bijligt: er is een onderhoudsplan dat ‘meegroeit’. Een groen plein is namelijk geen eindproduct. Het is een levend systeem dat per seizoen verandert en per jaar verder groeit. Planten die in het eerste jaar nog klein zijn, vormen na drie jaar dichte struiken die schuilplekken creëren. Een wilgentunnel die bij aanleg kaal is, wordt in het tweede groeiseizoen een groene gang waar kinderen doorheen kruipen.
2. Veerkrachtige bodem
De basis van een goed speelplein begint bij de bodem: onverharde paden en verblijfsplekken met materialen als houtsnippers, zand of gras. Dit is zachter bij vallen en een prettigere beleving. Met houthaksel – bij voorkeur van eigen snoeibeheer – hou je bovendien de bodem veerkrachtig en voorkom je het dichtstampen van de grond. Met heuveltjes en kuilen wordt het terrein dynamisch, want die nodigen uit tot rennen, klimmen en verstoppen.
Die ontwikkeling vraagt om een ontwerp en een beheerplan dat in de loop van de tijd rekening houdt met groei, snoei en de ecologische waarde van het plein. Bladeren die vallen, bieden schuilplaats voor insecten. Dood hout dat blijft liggen, trekt kevers en paddenstoelen aan. Dat zijn geen tekenen van verwaarlozing maar van een plein dat functioneert als leefomgeving voor meer dan alleen leerlingen.
2. Beweeglijk en verkoelend water
Water is een oerelement voor spel én essentieel voor het klimaat op het plein. Denk aan het afkoppelen van regenpijpen waardoor hemelwater via een bovengrondse goot of bedding naar een verdiept gedeelte (wadi) op het plein kan stromen. Of door een handpomp bij de zandbak te plaatsen. De combinatie van water en zand biedt eindeloze speelmogelijkheden en prikkelt de zintuigen: met modder spelen is goed voor de motoriek en creativiteit van met name basisschoolkinderen. Water zorgt tijdens hete schooldagen bovendien voor verdamping en daarmee voor natuurlijke koeling. Ook kan stromend water rustgevend zijn.
3. Interessant en schaduwrijk groen
Via een gelaagde opbouw van een kruidenlaag, middelgrote struiken en hoge bomen ontstaat gevarieerde speelnatuur. Kies zeker voor inheemse flora, planten die van nature in Nederland thuishoren en de lokale bijen, vlinders en vogels ondersteunen, en zo tevens educatief zijn: je kunt er beestjes zoeken en bekijken. Daarnaast is het interessant om planten te kiezen die de zintuigen aanspreken, zoals eetbare struiken als bramen of bessen, of geurende planten als rozemarijn en tijm, of kleurig bloeiende planten. Verder zet je grotere struiken en bomen neer die fijnstof uit de lucht filteren, wat de luchtkwaliteit verbetert. Uiteraard hou je er rekening mee dat het geen onveilige bosjes worden. Hogere bomen en heesters zorgen verder voor natuurlijke schaduw. Ook pergola’s met klimplanten begroeide pergola’s zijn een goede oplossing om schaduwrijke plekken te creëren.
4. Spelelementen
Een natuurlijk schoolplein vult aan met elementen die uitnodigen tot vrij spel. Boomstammen om over te balanceren, heuvels om overheen te rennen, struiken om in te verstoppen, zand om in te graven en water dat bij regen zichtbaar stroomt door het terrein. Die elementen zijn functionele onderdelen van een speelomgeving die kinderen uitdaagt om zelf spel en oplossingen te bedenken. Een kind dat tussen heuvels, takken en planten staat, begint vanzelf te spelen en speelt ook langer. Ook zijn er daardoor minder conflicten op het plein, en de kinderen bewegen meer en spontaan.
Waar wachten we nog op?
Als je ziet hoe belangrijk zo’n groen schoolplein is en hoeveel aspecten het op een positieve manier raakt, zou je zeggen: hup, elk schoolplein gauw groen maken! Zo zorg je als school voor een buitenruimte die elk jaar rijker wordt, en leerlingen die gelukkiger en mentaal en fysiek gezonder buiten kunnen spelen en verblijven. Dat lijkt me tegelijkertijd voor ouders en leerkrachten vele voordelen opleveren.
Deze blog is geschreven om het groene-schoolplein-aanbod van Donker Groep onder de aandacht te brengen, een bedrijf dat groene en gezonde binnen- en buitenruimtes realiseert met als missie: mens en natuur verbinden. Precies ook mijn missie.