NATUURDWALEN * Schemeren is een oud ritueel, op het platteland wordt het nog gedaan: samen het vallen van de avond aanschouwen. Het is heel fijn om te doen. Probeer het zelf eens.
Avondschemering
Langzaamaan laten andere dieren van zich horen en veranderen de geluiden in de natuur. Vleermuizen scheren over, muggen zoemen om je heen. Ook in de plantenwereld verandert er van alles. De kelken van de akkerwinde krullen dicht, madeliefjes vouwen zich toe, en de teunisbloem en avondviolier leven juist op.
Deemstering of burgerlijke schemering
De avondschemering heeft iets mysterieus, de dag schuift zachtjes over in de nacht. Op sommige plekken in Noord-Europa blijft dat in de zomer achterwege. Voor dit moment bestaan er mooie woorden in onze taal, die een beetje in de vergetelheid zijn geraakt. Laten we ze weer gebruiken! Avondval, deemstering, uilenvlucht en hazengrauw. In de Achterhoek zeggen ze ‘tweeduuster’.
En dan zijn er nog wetenschappelijke termen, die het verstrooien van het licht in de avondschemering beschrijven in drie gradaties.
- Burgerlijke schemering: het middelpunt van de zon duikt 6 graden onder de horizon. Het is het moment waarop de straatverlichting aanspringt. Je kunt nog teksten lezen.
- Zeevaartkundige schemering: de zon duikt tussen 6 en 12 graden onder de horizon. Je kunt dan zowel de horizon als wat navigatiesterren zoals de Poolster zien.
- Astronomische schemering: de zon duikt tussen 12 en 18 graden onder de horizon. Er is dan nog een pietsje licht in de lucht en er zijn al veel heldere sterren te zien, zoals die van de Grote Beer. De duur van de schemering is langer naarmate je dichter bij de noordpool bent, zo is er al enkele minuten verschil in schemerlengte tussen het zuiden van België en het eiland Terschelling.
Avondschemeren
Die wetenschap is mooi, maar gaat het zelf zien en beleven, deze weergaloze show! Het avondballet van spreeuwen, een machtig spektakel, is tegen zonsondergang tot even daarna veelal te zien in open gebied met water en rietvelden. Vanaf begin september zie je al kleine wolkjes spreeuwen, maar de piek van de spreeuwenwolken is tussen november en eind februari. Soms zie je wel 100.000 vogels die in een zwerm wervelen en duiken, en uiteindelijk op de grond komen om samen te roesten, een vogelterm voor de nachtrust.
Zet je klapstoel even voor zonsondergang op een geschikte plek en ervaar het steeds donkerder worden van de wereld om je heen. Zet je zintuigen open en ervaar wat er gebeurt om je heem. De wereld wordt stiller of juist wat luidruchtiger. Misschien is het fijn wat op te schrijven, foto’s te maken of juist helemaal niks te doen en je puur te laven aan de ervaring.
Zo kun je schemeren
- Kijk wanneer de zon ondergaat op de dag dat je wilt schemeren
- Pak een klapstoeltje
- Zoek een plek waar schemeren mooi is, liefst met een wat wijds uitzicht. Een plek met (ook) goed met zicht op het westen is geweldig als je echt de zon wilt zien zakken. Goed te weten: in beschermde natuurgebieden heb je geen toegang tussen zonsondergang en -opgang.
- Ga een half uur voor zonsondergang zitten, met genoeg warme kleding aan, eventueel een dekentje en een thermoskan met thee
- Neem eventueel een zaklamp mee voor het vinden van de terugweg.
Samen of alleen?
- Liefst zit je alleen op je stoel en ervaar je dit solo, maar gearmd samen schemeren is ook heel fijn.
- Het is wel heel tof om met een groep te schemeren, maar dan ieder op eigen wijze en eigen stoeltje ergens in de buurt en daarna samen te komen in stilte en dan ervaringen uit te wisselen, bijvoorbeeld rond een vuur of binnen met een kop soep.
Wat brengt schemeren?
Schemeren is een fijne afsluiting van een drukke dag, een wervelende periode, of een markering van een nieuwe periode. Met de School voor Dwaalkunst deden we het bijvoorbeeld op 31 oktober, de datum van het Keltische natuurfeest Samhain en oervieringen die uiteindelijk bijvoorbeeld in het katholicisme zijn omgeturnd tot Allerheiligen en Allerzielen (1 en 2 november). De tijd waarin je het aankomende rustseizoen begroet, en de geliefden die ons ontvallen zijn, nadrukkelijk te herdenken.
Schemeren kan altijd, elke dag, overal. Probeer het eens.
Schemergedicht
Ik schreef dit rondeel (gedicht) over schemeren:
De tijd draagt ons
In ons dragen wij de tijd en de tijd draagt ons, van het krieken tot het laatste sprankje licht van de dag
We blijven buiten schemeren omdat het loutert, het verfrist, het vuil wegspoelt uit onze dag, uit ons hoofd
Het is magie, dit moet je dagelijks tot je nemen, die avondschemer!
In ons dragen wij de tijd en de tijd draagt ons, van het krieken tot het laatste sprankje licht van de dag
Eerst een reepje, een dunne flard, waar de bomenlaan in de verte een poosje in pootje baadt, en dan minuten later lijkt het loof te verdrinken in een enorm wit grijs waas, het hazengrauw
We blijven buiten schemeren omdat het loutert, het verfrist, het vuil wegspoelt uit onze dag, uit ons hoofd
In ons dragen wij de tijd en de tijd draagt ons, van het krieken tot het laatste sprankje licht van de dag
Hazengrauw
Op zoek naar het woord hazengrauw stuitte ik op een schitterend gedicht van Cora de Vos met dit woord voor een project over Straatpoëzie in Vlaanderen:
Het deemstert en je ziet de gauwe haas
niet meer tussen het koren, je kunt
de rossig grijze oren niet herkennen
als de zon haar luiken sluit, de struiken
om ons heen zijn schimmige gedaanten,
de dikste boom, de scherpste tak lost op
in nevelwaas, het vee schuilt dampend
samen voor de nacht, wij dempen
onze stemmen tot schemerfluisterzacht.
We fluisteren om de ongeziene haas
niet te verjagen, dralen hier besluiteloos,
dan stijgen we boven onszelf, we zwijgen.
Zie, hoe schaduwen verdwijnen, die van jou
en die van mij, als weg en berm vallen we
naadloos samen in dit uur van hazengrauw.
